استاندارد لوله کشی گاز خانگی، تجاری و صنعتی در ایران

خیلی از مالکان ساختمان، مجریان و حتی طراحان وقتی می‌خواهند لوله‌کشی گاز یک پروژه را شروع کنند، اولین سوالشان این است: «مرجع اصلی و آخرین استاندارد لوله‌کشی گاز در ایران کدام است؟» جواب کوتاه، مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان است. اما جواب کامل کمی پیچیده‌تر است، چون این استاندارد بسته به فشار، مصرف و نوع کاربری ساختمان، احکام متفاوتی برای بخش خانگی، تجاری و صنعتی دارد. در این مقاله، تیم فنی سحرگاز به‌عنوان تولیدکننده اتصالات گازی، مسیر درست تشخیص Scope پروژه، انتخاب لوله و اتصال مجاز، ضوابط اجرا، جوشکاری و تست را طبق آخرین ویرایش مبحث 17 مرور می‌کند.

استاندارد لوله کشی گاز در ایران چیست؟

مرجع اصلی طراحی و اجرای سامانه گاز طبیعی در ساختمان‌های ایران، مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان است که عنوان رسمی آن «سامانه گاز طبیعی در ساختمان» است. این مبحث فقط به لوله‌کشی محدود نمی‌شود. Scope آن انتخاب و نصب وسایل گازسوز، هوای احتراق لازم برای سوختن گاز، تخلیه محصولات احتراق و حتی نحوه بهره‌برداری از سامانه گاز را هم پوشش می‌دهد. رعایت احکام مبحث 17 بر پایه قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، یک الزام قانونی است، نه یک توصیه فنی.

آخرین ویرایش مبحث 17 کدام است؟

در حال حاضر ویرایش پنجم مبحث 17، مصوب سال 1403، نسخه معتبر و لازم‌الاجراست. ویرایش قبلی آن مربوط به سال 1401 بود. یکی از تغییرات قابل توجه ویرایش پنجم این است که نام مبحث از «لوله‌کشی گاز طبیعی» به «سامانه گاز طبیعی در ساختمان» تغییر کرده. همین تغییر نام هم نشان می‌دهد نگاه مقررات از صرفاً «لوله» به کل زنجیره تأمین و مصرف امن گاز در ساختمان گسترش پیدا کرده است.

مبحث 17، استاندارد ملی و IGS چه تفاوتی دارند؟

در بازار گازرسانی ایران، معمولاً سه نام زیاد شنیده می‌شود: مبحث 17، استاندارد ملی 3076 و استانداردهای IGS. این سه، یک کار را انجام نمی‌دهند و قاطی کردنشان باعث برداشت اشتباه از یک «حکم فنی» می‌شود.

• مبحث 17 بیشتر به «مقررات اجرا» پاسخ می‌دهد: کجا و چگونه لوله‌کشی شود، چه مصالحی در چه Scope‌ای مجاز است، تفاوت روکار و توکار چیست، تست و تأیید نهایی چطور انجام می‌شود و چه کسی مسئول طراحی، اجرا و نظارت است.
• استاندارد ملی ایران به شماره 3076 بیشتر درباره خود «محصول اتصال جوشی گازرسانی» است: ویژگی‌های ساخت، روش آزمون، نمونه‌برداری و نشانه‌گذاری روی قطعه.
• استانداردهای IGS مجموعه استانداردهای شرکت ملی گاز ایران هستند که در پروژه‌های گازرسانی کشور استفاده می‌شوند و مبحث 17 در موارد لازم به آن‌ها ارجاع می‌دهد.
• استانداردهای IPS نیز مربوط به وزارت نفت و پروژه‌های صنعت نفت هستند و در صورت لزوم در مقررات به آن‌ها ارجاع داده می‌شود.

نکته‌ای که خیلی وقت‌ها نادیده گرفته می‌شود این است که یک اتصال از نظر «استاندارد ساخت محصول» می‌تواند کاملاً قابل قبول باشد، اما طبق «مقررات اجرا» در یک محل خاص مجاز نباشد. برای مثال، استاندارد 3076 هم اتصالات بدون درز و هم درزجوش را در Scope خود دارد، اما مبحث 17 در بخش اول برای لوله‌کشی توکار، استفاده از اتصال جوشی درزدار را مجاز نمی‌داند.

تفاوت استاندارد لوله کشی گاز خانگی، تجاری و صنعتی چیست؟

یکی از رایج‌ترین تصورات غلط این است که گازکشی خانگی، تجاری و صنعتی سه استاندارد کاملاً جدا دارند. واقعیت این است که مبحث 17 پروژه‌ها را صرفاً بر اساس «نوع کاربری» تفکیک نمی‌کند. معیار اصلی، ترکیبی از فشار کاری، مصرف ساعتی و قطر لوله است. برای همین، یک واحد تجاری کوچک می‌تواند دقیقاً همان Scope یک واحد مسکونی معمولی را داشته باشد، در حالی که یک مجتمع مسکونی با مصرف یا فشار بالاتر ممکن است در دسته «مصرف‌کننده عمده» قرار بگیرد.

لوله کشی گاز ساختمان در بخش اول مبحث 17

بخش اول مبحث 17 برای سامانه‌هایی نوشته شده که هم‌زمان هر سه شرط زیر را داشته باشند:

• حداکثر فشار کاری: 176 میلی‌متر ستون آب، معادل تقریبی 1/4 psi
• حداکثر مصرف: 100 مترمکعب در ساعت
• حداکثر قطر لوله: 100 میلی‌متر، معادل 4 اینچ

محدوده لوله‌کشی این بخش از خروجی رگولاتور تا خروجی شیر مصرف است و لوله‌کشی فولادی آن می‌تواند روکار یا توکار اجرا شود. نکته مهم این‌جاست که بخش اول را نباید فقط «استاندارد خانگی» نامید. تعریف رسمی آن بر پایه فشار، مصرف و قطر است، نه صرفاً کاربری مسکونی.

استاندارد گازکشی ساختمان مسکونی

مبحث 17 ساختمان‌ها را در چهار گروه مسکونی، عمومی، خاص و تلفیقی دسته‌بندی می‌کند. ساختمان مسکونی، محل سکونت یک شخص یا خانواده است و ساختمان‌های آپارتمانی مسکونی هم بر اساس تعداد واحد به سه رده تقسیم می‌شوند: کم (۲ تا ۱۰ واحد)، متوسط (۱۱ تا ۳۰ واحد) و زیاد (۳۱ واحد و بیشتر). این دسته‌بندی کاربری کاملاً جدا از دسته‌بندی فشار/مصرف است. یعنی «مسکونی بودن» یک لایه طبقه‌بندی است و «قرار گرفتن در بخش اول یا مصرف‌کننده عمده بودن» لایه دیگری.

در ساختمان‌های تلفیقی که ترکیبی از واحد مسکونی و واحد اقتصادی/عمومی هستند (مثلاً یک مغازه به‌همراه یک واحد مسکونی)، هر بخش باید ضوابط مخصوص به خودش را رعایت کند. بخش مسکونی طبق ضوابط مسکونی و بخش عمومی طبق ضوابط ساختمان عمومی.

استاندارد گازکشی تجاری و ساختمان‌های عمومی

ساختمان عمومی طبق تعریف مبحث 17، ساختمانی است که در آن فعالیت اقتصادی یا خدمات عمومی انجام می‌شود و مورد مراجعه و استفاده عمومی افراد است. از یک واحد تجاری کوچک تا یک مجتمع با چند ساختمان را در بر می‌گیرد. نمونه‌های ذکرشده در متن مبحث شامل مراکز خرید و فروش، نمایش کالا، خدمات، مراکز خرید بزرگ، پاساژ و بازارچه است.

نکته کلیدی برای این بخش این است: صرف تجاری بودن، به‌معنی قرار گرفتن در بخش دوم (2 تا 60 psi) نیست. یک واحد تجاری کوچک با مصرف پایین می‌تواند در Scope بخش اول باقی بماند. در حالی که یک مجموعه تجاری با فشار یا مصرف بالاتر، مشمول بخش دوم می‌شود.

مصرف‌کنندگان عمده چه کسانی هستند؟

بخش دوم مبحث 17 برای «مصرف‌کنندگان عمده» تدوین شده و محدوده فنی آن فشار 2 تا 60 psi یا مصرف بیش از 100 تا حداکثر 5000 مترمکعب در ساعت است. کاربری‌هایی که مبحث 17 صریحاً در دامنه این بخش قرار می‌دهد عبارت‌اند از مجتمع‌ها و ساختمان‌های مسکونی، ساختمان‌های عمومی (تجاری، اداری، بهداشتی، آموزشی و ورزشی)، محوطه‌ها و ساختمان‌های صنعتی و شهرک‌های مسکونی و صنعتی.

پس عبارت «مصرف‌کننده عمده» با «صنعتی» یکی نیست. یک مجتمع مسکونی یا تجاری هم می‌تواند در همین دسته قرار بگیرد، به شرط آن‌که فشار یا مصرفش در محدوده مربوط قرار داشته باشد. اگر فشار پروژه‌ای بیش از 60 psi یا مصرف آن بیش از 5000 مترمکعب در ساعت باشد، دیگر بخش دوم مبحث 17 آن را پوشش نمی‌دهد و متقاضی باید مستقیماً به شرکت گاز ناحیه مراجعه کند.

نکته: تعریف «مشترک عمده» با «دامنه فنی بخش دوم» دقیقاً یکسان نیست. طبق تعاریف مبحث 17، مشترکی که فشار گاز مورد تقاضای او بیش از 1/4 psi یا مقدار مصرفش بیش از 100 مترمکعب در ساعت باشد، مشترک عمده محسوب می‌شود. سقف قطر 4 اینچ یکی از حدود دامنه بخش اول است، اما به‌تنهایی در تعریف «مشترک عمده» ذکر نشده است. خود بخش دوم نیز Scope فنی مشخصی دارد و برای فشار 2 تا 60 psi یا مصرف بیش از 100 تا حداکثر 5000 مترمکعب در ساعت تدوین شده است.

استاندارد لوله کشی گاز صنعتی و مرز مبحث 17

مبحث 17 صراحتاً «محوطه‌ها و ساختمان‌های صنعتی» و «شهرک‌های صنعتی» را در Scope بخش دوم قرار می‌دهد، البته مشروط به این‌که فشار و مصرف آن‌ها در محدوده همین بخش باشد. صنعتی بودن به‌تنهایی یک پروژه را از شمول مبحث 17 خارج نمی‌کند. اما اگر فشار از 60 psi یا مصرف از 5000 مترمکعب در ساعت بالاتر برود، پروژه باید طبق ضوابط اختصاصی شرکت گاز پیش برود.

یک نکته مهم برای پروژه‌های صنعتی بزرگ‌تر: مبحث 17 بخشی از شبکه‌های گازرسانی ساختمان‌ها و محوطه‌های صنعتی را در محدوده تعیین‌شده خودش پوشش می‌دهد. در مقابل، IGS-M-PL-022(2) یک مشخصات فنی محصول برای اتصالات Butt-Weld مورد استفاده در شبکه‌های انتقال و توزیع پرفشار گاز طبیعی شیرین، مطابق ASME B31.8 است. بنابراین نباید الزامات این استاندارد IGS را به تمام پایپینگ‌های صنعتی یا شبکه‌های ساختمانی تعمیم داد. Scope آن مشخصاً شبکه‌های انتقال/توزیع پرفشار است، نه هر پروژه صنعتی یا هر «پایپینگ فرایندی» پالایشگاه و پتروشیمی.

یکی از تفاوت‌های عملی مهم بین پروژه مسکونی/تجاری معمولی و پروژه صنعتی، سقف فشار مجاز برای لوله‌کشی روکار در بخش دوم است. داخل ساختمان‌های مسکونی و غیرصنعتی که مشمول شرایط ابتدای بند مربوط به سوله‌ها و محوطه‌های صنعتی نیستند، فشار لوله‌کشی روکار حداکثر تا 2 psi در نظر گرفته شده است. اما در سوله‌های صنعتی، محوطه‌های باز و نقاطی که لوله در مسیر رفت‌وآمد یا معرض صدمات مکانیکی قرار ندارد، لوله‌کشی روکار تا فشار 30 psi می‌تواند اجرا شود. اگر فشار گاز داخل لوله بیش از 30 psi باشد، باید پیش از ورود به ساختمان، فشار با رگولاتور به حداکثر 30 psi کاهش یابد.

دو محدودیت مهم در طراحی شبکه مصرف‌کنندگان عمده

در طراحی قطر و مسیر شبکه بخش دوم، دو عدد کلیدی وجود دارد که مستقیماً در مبحث 17 آمده و نباید در طراحی نادیده گرفته شود:

• افت فشار طراحی‌شده در شرایط حداکثر جریان (Maximum Flow) نباید بیش از 10 درصد فشار اولیه باشد.
• سرعت گاز در سیستم لوله‌کشی نباید از 20 متر بر ثانیه تجاوز کند.

رعایت این دو محدودیت، مستقل از این‌که پروژه تجاری، مجتمع مسکونی یا صنعتی باشد، برای شبکه‌ای که در Scope بخش دوم قرار می‌گیرد الزامی است.

برای لوله کشی گاز چه لوله و اتصالاتی مجاز است؟

انتخاب اتصالات گازی مناسب فقط به سایز قطعه محدود نمی‌شود. نوع اجرای روکار یا توکار، فشار شبکه و بخشی از مبحث 17 که پروژه در Scope آن قرار می‌گیرد، در انتخاب اتصال مناسب مؤثر است.

استاندارد لوله گاز در بخش اول و دوم

در بخش اول، لوله مجاز باید فولاد سیاه باشد و می‌تواند درزدار یا بدون درز، روکار یا توکار اجرا شود. استانداردهای ذکرشده برای این لوله شامل ISIRI 3360، ISIRI 3574، API 5L Grade A، API 5L Grade B، DIN 2440 یا معادل مورد تأیید است. نکته‌ای که باید دقیق بیان شود: خود مبحث 17 استفاده از لوله درزدار مطابق همین استانداردها را هم در روکار و هم توکار بخش اول مجاز می‌داند. بنابراین این حکم که «برای گاز فقط لوله مانیسمان (بدون درز) مجاز است» صحیح نیست.

در بخش دوم، لوله فولادی می‌تواند بدون درز یا درزدار باشد و استانداردهای فهرست‌شده شامل ISIRI 3360، IGS-M-PL-001(2)، EN 10255 و API 5L Grade B است. این فهرست دقیقاً همان فهرست بخش اول نیست و بهتر است این دو در ذهن کاربر با هم قاطی نشوند.

اتصالات گازی مجاز در لوله کشی روکار

در لوله‌کشی روکار بخش اول، هم اتصال جوشی فولادی بدون درز مطابق استاندارد ملی 3076 مجاز است و هم اتصال جوشی درزدار مطابق JIS B2311 یا معادل آن. یعنی در روکار، Seamless بودن تنها گزینه مجاز نیست.

علاوه بر اتصالات جوشی، استفاده از اتصال دنده‌ای هم در نقاط مشخصی از بخش اول مجاز است، از جمله ورودی و خروجی کنتور، اتصال به رگولاتور و بعد از شیر برای اتصال به دستگاه گازسوز. اما در سایر قسمت‌های مسیر روکار یا توکار مجاز نیست. اتصال دنده‌ای هم باید فولادی و مطابق استاندارد ملی 1798 باشد.

اتصالات گازی مجاز در لوله کشی توکار

در لوله‌کشی توکار بخش اول، باید حتماً از اتصال جوشی فولادی بدون درز مطابق استاندارد ملی 3076 استفاده شود. اتصال جوشی درزدار در توکار مجاز نیست. این یکی از مهم‌ترین پاسخ‌هایی است که هر خریدار اتصال گازی باید پیش از اجرای بخش توکار پروژه بداند.

برای مصرف‌کنندگان عمده (بخش دوم)، الزام سخت‌گیرانه‌تر است: در لوله‌کشی توکار و همچنین روکار بالاتر از 2 اینچ، اتصالات باید حتماً جوشی فولادی و بدون درز باشند، مطابق ASTM A234 Grade WPB با حداکثر 0.25 درصد کربن، یا استاندارد ملی 3076، یا IGS-M-PL-022-1. ابعاد آن‌ها هم باید مطابق ANSI B16.9 باشد. فلنج مورد استفاده در این بخش نیز باید فولادی، از نوع Welding Neck، ساخته‌شده مطابق ASTM A105 به‌صورت forged، در کلاس 150 و مطابق ANSI B16.5 باشد. فلنج مدفون در این Scope مجاز نیست.

آیا همه اتصالات گاز باید Schedule 40 باشند؟

این یکی از سوالاتی است که پاسخ نادرست آن می‌تواند در انتخاب مصالح گمراه‌کننده باشد. الزام حداقل Schedule 40 فقط در بند مربوط به اتصالات بخش دوم برای لوله‌کشی توکار و روکار بالاتر از 2 اینچ آمده است. جمله درست این است: «در بخش دوم مبحث 17، برای اتصالات جوشی بدون درز در لوله‌کشی توکار و روکار بالاتر از 2 اینچ، ضخامت نباید کمتر از Schedule 40 باشد». اما این حکم را نباید به همه اتصالات گاز، از جمله اتصالات بخش اول یا اتصالات کوچک‌تر از 2 اینچ، تعمیم داد.

آیا لوله و اتصالات پلی اتیلن برای گاز مجاز است؟

لوله پلی‌اتیلن (PE) طبق مبحث 17 فقط در شرایط خاصی مجاز است: به‌صورت مدفون و در شبکه‌های گازرسانی شهرک‌ها یا محوطه مجتمع‌های مسکونی و صنعتی. استفاده از PE داخل ساختمان یا به‌صورت روکار مجاز نیست. استاندارد لوله PE، IGS-M-PL-014(2) است و اجرای شبکه آن باید بر اساس مبحث 17 و دستورالعمل IGS-C-DN-001(0) انجام شود.

در محل اتصال لوله PE به لوله فولادی، فقط باید از Transition Fitting مطابق IGS-M-PL-014-3(1) استفاده شود. اتصال قطعات PE به یکدیگر هم فقط به روش Electrofusion مطابق IGS-M-PL-014-2 مجاز است. روش‌های دیگر مثل Butt Weld یا اتصالات مکانیکی در این Scope پذیرفته نمی‌شوند.

چگونه استاندارد بودن اتصال گازی را تشخیص دهیم؟

در پروژه‌های ساختمانی متعارف، مصالح مورد استفاده باید دارای نشان استاندارد ملی ایران، استاندارد بین‌المللی معتبر یا گواهینامه فنی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی باشند. علامت‌گذاری هر قطعه نیز باید بر اساس استاندارد مربوط به همان محصول انجام شود. مواردی مانند علامت کارخانه سازنده، استاندارد ساخت و کلمه «گاز» باید به روش مجاز و ماندگار تعریف‌شده در استاندارد مربوط، روی لوله، اتصال، شیر یا دیگر اجزای لوله‌کشی درج شوند. ناظر پروژه نیز پیش از اجرا، مصالح و مدارک مربوط را کنترل می‌کند و در صورت نیاز می‌تواند بررسی‌های تکمیلی درخواست کند.

در نسخه استاندارد ملی 3076 بررسی‌شده برای این مقاله، نشانه‌گذاری اتصال شامل نام یا علامت تجاری سازنده، اندازه اسمی، کلمه «گاز»، عبارت «ساخت ایران» و علامت استاندارد ملی در صورت مشمول بودن محصول است. در اتصالات درزجوشی که در شرایط تعریف‌شده استاندارد به‌جای آزمون پرتونگاری از آزمون فراصوتی استفاده شده باشد، علامت U نیز به نشانه‌ها اضافه می‌شود.

در پروژه‌های تخصصی‌تر که تأمین اتصالات بر اساس IGS-M-PL-022(2) انجام می‌شود، اطلاعات Marking جزئی‌تر است و مواردی مانند نام سازنده، Designation، سایز، کلاس متریال (WPB/WPHY)، شماره Schedule یا ضخامت جداره، Heat Number و Serial Number را شامل می‌شود. Heat Number امکان ردیابی اتصال به Heat یا Batch متریال و مدارک کیفی مربوط به آن را فراهم می‌کند. بنابراین بیشتر در خریدهای پروژه‌ای و صنعتی اهمیت دارد و نباید الزام عمومی هر اتصال مورد استفاده در ساختمان تلقی شود.

همچنین طبق IGS-M-PL-022(2)، در صورت درخواست خریدار سازنده یا فروشنده باید Certificate of Compliance را ارائه کند و اگر گزارش‌های آزمون نیز درخواست شده باشند، مدارکی مانند نتایج آنالیز شیمیایی، خواص کششی، آزمون ضربه CVN، نتایج NDE، کنترل ابعادی و مدارک عملیات حرارتی طبق الزامات سند قابل ارائه هستند.

همان‌طور که در جدول بالا مشخص است، استاندارد ملی 3076 صرفاً برای گازکشی ساختمانی معمولی نیست. مبحث 17 در بخش دوم نیز به این استاندارد ارجاع می‌دهد. در مقابل، IGS-M-PL-022(2) هم استاندارد عمومی تمام پروژه‌های صنعتی یا مصرف‌کنندگان عمده نیست، بلکه Scope مشخصی برای شبکه‌های پرفشار انتقال/توزیع دارد و نباید آن را معیار همه اتصالات صنعتی دانست.

مهم‌ترین ضوابط اجرای لوله کشی گاز

حتی اگر لوله و اتصال کاملاً استاندارد باشند، اجرای نادرست مسیر می‌تواند ایمنی سامانه گاز را به خطر بیندازد. مبحث 17 برای انتخاب مسیر، اجرای روکار، اجرای توکار و فاصله از سایر تأسیسات، ضوابط دقیقی دارد.

اصول انتخاب مسیر لوله کشی گاز

طراح باید مسیری دور از صدمات فیزیکی و تا حد امکان کوتاه انتخاب کند، طوری که به سازه اصلی ساختمان آسیبی نزند. در ساختمان‌های آپارتمانی، بخش مشترک لوله‌کشی مثل رایزر اصلی باید در مشاعات قرار بگیرد و عبور این بخش مشترک از داخل واحدهای مسکونی مجاز نیست. لوله داخل هر واحد هم باید مستقل باشد و فقط از یک نقطه وارد واحد شود.

عبور لوله از سقف کاذب هم مشروط است: باید امکان مهار لوله وجود داشته باشد، دریچه‌های باز ثابت با فاصله حداکثر 3 متر از هم و مساحت آزاد حداقل 78 سانتی‌متر مربع تعبیه شود و رنگ‌آمیزی لوله مانند بخش روکار انجام شود. در مسیر عبور از سقف کاذب، نصب شیر یا استفاده از اتصال غیرجوشی مجاز نیست.

ضوابط لوله کشی گاز روکار

لوله‌کشی روکار یعنی مسیری که قابل رؤیت و دسترسی مستقیم است، بدون نیاز به باز کردن مانع. در این نوع اجرا، جوشکاری باید برقی باشد، لوله باید عایق‌کاری و رنگ‌آمیزی شود و بست‌ها باید وزن لوله را کامل مهار کنند. حداقل ارتفاع مجاز لوله روکار در خارج ساختمان 220 سانتی‌متر است. پایین‌تر از این ارتفاع، لوله باید داخل غلاف فلزی دو سایز بزرگ‌تر با فاصله آزاد و عایق دو لایه قرار بگیرد.

در محل عبور از روی بام، لوله باید خارج از مسیر تردد، حداقل 5 سانتی‌متر بالاتر از کف و با بست مهار شده باشد. کانال گاز هم باید تهویه طبیعی داشته باشد و استفاده از کانال مشترک با سایر لوله‌های تأسیساتی یا کابل برق ممنوع است.

ضوابط لوله کشی گاز توکار

در لوله‌کشی توکار که اطراف لوله با مصالح ساختمانی پر می‌شود، الزام اصلی استفاده از لوله و اتصال فولادی جوشی، جوشکاری برقی و عایق‌کاری ضد خوردگی است. عبور لوله از چاه آب، فاضلاب و مسیرهای مشابه ممنوع است. در مسیرهای زیر تردد ماشین سنگین، عمق دفن باید حداقل 1 متر باشد، همراه با 10 سانتی‌متر خاک نرم زیر لوله و 15 سانتی‌متر خاک نرم بالای آن.

در حیاط یا محوطه باز، عمق کانال باید برابر با قطر لوله به‌علاوه 50 سانتی‌متر و عرض آن برابر با قطر لوله به‌علاوه 40 سانتی‌متر در نظر گرفته شود. اگر فاصله روی لوله تا سطح زمین کمتر از 50 سانتی‌متر باشد، باید از کانال بتنی و محافظت اضافه استفاده کرد.

فاصله لوله گاز از برق و سایر تأسیسات

در بخش روکار، تقاطع لوله گاز با لوله فلزی دیگر باید حداقل 3 سانتی‌متر فاصله داشته باشد. اگر رعایت این فاصله ممکن نباشد، باید از غلاف غیرفلزی با ضخامت حداقل 2 میلی‌متر و طول 20 سانتی‌متر استفاده شود. در بخش برق، هرگونه تماس مستقیم ممنوع است و تقاطع سیم، کابل، کلید یا پریز روکار با لوله گاز باید حداقل 5 سانتی‌متر فاصله داشته باشد. در غیر این صورت باید از غلاف غیرفلزی به طول حداقل 20 سانتی‌متر استفاده کرد.

در بخش توکار، فاصله لوله پوشیده‌شده با مصالح از سایر تأسیسات یا کابل برق باید حداقل 10 سانتی‌متر باشد. اگر این فاصله قابل تأمین نباشد، باید هم‌زمان از عایق با همپوشانی 50 درصد و غلاف غیرفلزی دو سایز بزرگ‌تر استفاده شود.

عایق کاری و حفاظت در برابر خوردگی

لوله روکار باید حداقل یک لایه ضدزنگ و دو لایه رنگ روغنی داشته باشد. در اقلیم مرطوب یا فضای آزاد، این الزام به دو لایه ضدزنگ و دو لایه رنگ روغنی افزایش می‌یابد و هیچ قسمتی از لوله روکار نباید بدون رنگ باقی بماند.

در لوله توکار، پیش از عایق‌کاری باید چربی‌زدایی و زنگ‌زدایی انجام شود. سپس نوار زیر (رنگ سیاه) و نوار رو (رنگ سفید) به‌کار می‌رود، به‌طوری که همپوشانی نوارها 50 درصد باشد. عرض نوار برای لوله‌های تا 2 اینچ باید 50 میلی‌متر و برای لوله‌های بزرگ‌تر از 2 اینچ باید 100 میلی‌متر باشد. نوار یا پرایمر معیوب، مستعمل یا منقضی نباید استفاده شود و پرایمرزنی در دمای زیر 5 درجه سانتی‌گراد، هنگام باران یا مه سنگین مجاز نیست.

استاندارد جوشکاری لوله و اتصالات گاز چیست؟

جوشکاری یکی از حساس‌ترین مراحل لوله‌کشی گاز است و مبحث 17 بین جوشکاری شبکه معمول ساختمان و جوشکاری مصرف‌کنندگان عمده تفاوت قائل شده است.

جوشکاری در شبکه معمول ساختمان

در بخش اول (1/4 psi)، جوشکاری باید با روش قوس الکتریکی و الکترود دستی روکش‌دار انجام شود. کنترل کیفیت و بازرسی هم بر مبنای API 1104 و الزامات اختصاصی همین بخش صورت می‌گیرد. برای لوله‌های با قطر کمتر از 2 اینچ، الکترود E6013 یا E6010 و برای قطر 2 اینچ و بالاتر، فقط الکترود E6010 مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اتصال لوله فولادی به لوله یا اتصال دیگر باید از نوع جوش لب‌به‌لب (Butt Weld) باشد. لبه‌ها باید تمیز و براق شوند و برای ضخامت بیش از 3 میلی‌متر، پخ زدن الزامی است. تمام جوش‌ها باید 100 درصد بازرسی بصری شوند و جوشکار باید پروانه مهارت فنی معتبر از سازمان فنی و حرفه‌ای برای جوشکاری لوله گاز 1/4 psi تا سایز 4 اینچ داشته باشد.

جوشکاری و بازرسی در مصرف‌کنندگان عمده و صنعتی

در بخش دوم، جوشکاری دستی لوله فولادی باید طبق روش و بازرسی مندرج در API 1104 انجام شود. جوشکار پیش از شروع کار باید بر اساس WPS تأییدشده ارزیابی و صلاحیت‌سنجی شود و در صورت هرگونه تغییر در WPS، این ارزیابی باید تکرار شود. به هر جوشکار هم یک کد اختصاصی داده می‌شود.

الکترود مورد استفاده برای پاس ریشه (Root Pass) از نوع AWS E6010 است و برای پاس‌های بعدی از E6010 یا E7010 استفاده می‌شود. سایر مشخصات مثل قطر، آمپر و ولتاژ باید دقیقاً طبق WPS تنظیم شوند. آماده‌سازی سر لوله شامل پاک‌سازی حدود 1 سانتی‌متر از انتها و محدود کردن انحراف صفحه برش از عمود به حداکثر 1.5 میلی‌متر است. در دمای محیط کمتر از 5 درجه سانتی‌گراد، پیش‌گرم حداقل 50 درجه لازم است.

چه زمانی رادیوگرافی جوش الزامی است؟

این یکی از پرسش‌های پرتکرار درباره تفاوت جوشکاری خانگی و صنعتی است. طبق فصل 13 مبحث 17، در پروژه‌های مصرف‌کننده عمده، تمام جوش‌های لوله مدفون و غیرمدفون با قطر 2 اینچ و بالاتر باید 100 درصد رادیوگرافی (RT) شوند. این الزام مخصوص همین Scope است و نباید آن را به جوشکاری شبکه معمول ساختمان (بخش اول) تعمیم داد. در بخش اول، RT، UT، MT و PT به‌عنوان آزمون‌های الزامی تعیین نشده‌اند. با این حال تمام جوش‌های این بخش هم باید به‌صورت ظاهری (Visual) کنترل شوند و ناظر در صورت نیاز می‌تواند بررسی‌های تکمیلی، از جمله برش نمونه از سرجوش برای بازبینی نفوذ و عیوب داخلی، انجام دهد. شرکت انجام‌دهنده RT باید مجاز و معتبر باشد و مفسر فیلم‌های رادیوگرافی باید مدرک معتبر ASNT Level II در تفسیر فیلم داشته باشد. معیار پذیرش جوش‌ها هم بر اساس API 1104 و بخش‌های مرتبط مبحث 17 تعیین می‌شود.

تست لوله کشی گاز طبق مبحث 17 چگونه انجام می‌شود؟

تست لوله‌کشی گاز هم مانند جوشکاری، در دو Scope کاملاً متفاوت انجام می‌شود و فشار و مدت زمان آزمون در هرکدام فرق دارد.

آزمایش مقاومت و نشت شبکه معمول ساختمان

در بخش اول، دو آزمون جداگانه انجام می‌شود: آزمایش مقاومت و آزمایش نشت. سیال مورد استفاده هوا، نیتروژن، دی‌اکسیدکربن یا گاز بی‌اثر است و استفاده از اکسیژن برای این تست ممنوع است. آزمایش‌های غیرمخرب مانند RT، UT، MT و PT برای این بخش الزامی نیستند.

آزمایش مقاومت با فشار حدود 2 بار (معادل تقریبی 30 psi) و به مدت 1 ساعت انجام می‌شود. در این حالت شیرهای اصلی و فرعی کاملاً باز و شیر مصرف نیمه‌باز با خروجی درپوش‌شده است. اگر پس از یک ساعت هیچ افت فشاری مشاهده نشود، تست قبول می‌شود. پس از قبولی آزمایش مقاومت، آزمایش نشت با فشار حدود 0.7 بار (معادل تقریبی 10 psi) به مدت 24 ساعت انجام می‌شود و در صورت نبود هرگونه افت فشار در این بازه، آزمایش نشت مورد قبول است. این قبولی به معنای قبولی آزمون فنی لوله‌کشی است. تأیید نهایی عملیات اجرایی برای تزریق گاز، نیازمند انجام کنترل‌های مربوط طبق مبحث 17 است.

اگر بیش از 6 ماه از تاریخ قبولی تست مقاومت و نشت بخش اول گذشته باشد و جریان گاز هنوز برقرار نشده باشد، آزمایش نشت باید دوباره تکرار شود. این قاعده شش‌ماهه مختص شبکه معمول ساختمان (بخش اول) است.

تست لوله کشی مصرف‌کنندگان عمده و صنعتی

در فصل 15 مبحث 17 مربوط به بخش دوم، آزمایش مقاومت و نشت به‌صورت هم‌زمان انجام می‌شود، نه جدا از هم. سیال مورد استفاده هوای فشرده یا گاز بی‌اثر است. پیش از تست، شبکه‌های مدفون باید کاملاً دفن شده باشند و تست هم‌زمان بخشی از شبکه که مدفون و بخشی غیرمدفون است، ممنوع است. این دو باید جداگانه تست شوند و جداسازی هم فقط با welded cap یا فلنج انجام می‌شود، نه با شیر.

شبکه با فشار 100 psi هوای فشرده پر می‌شود. در مرحله اول حداقل 24 ساعت پایدارسازی (Stabilization) انجام می‌شود و در مرحله دوم، به مدت 48 ساعت هم‌زمان آزمایش مقاومت و نشت صورت می‌گیرد. در طول این مدت، فشار هر ساعت و دمای زمین هر 2 ساعت ثبت می‌شود تا تصحیح دما و فشار محاسبه شود. تجهیزات تست شامل Dead-weight pressure gauge، Pressure recorder و Dial gauge با محدوده 0 تا 200 psi است که باید گواهی کالیبراسیون معتبر با عمر حداکثر 3 ماه داشته باشند.

معیار قبولی تست و تأیید نهایی

معیار قبولی در تست بخش اول، عدم مشاهده هرگونه افت فشار در بازه زمانی مشخص‌شده (1 ساعت برای مقاومت و 24 ساعت برای نشت) است. در بخش دوم، افت فشار نهایی پس از اعمال تصحیح‌ها باید کمتر از 0.2 psi باشد. این مقدار خطای مجاز دستگاه هم در نظر گرفته شده است. اگر شبکه در چند قطعه جداگانه تست شده باشد، لوله اتصال‌دهنده باید از قبل تحت تست فشار قرار گرفته باشد و جوش نهایی اتصال هم باید رادیوگرافی شود. قبل از قبولی نتیجه RT، این بخش نباید دفن شود.

در هر دو Scope، مراحل بازرسی و تأیید مربوط باید پیش از تزریق گاز تکمیل شود. قاعده تکرار آزمایش نشت پس از گذشت 6 ماه، همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، فقط در متن مربوط به شبکه معمول ساختمان (بخش اول) آمده و نباید به بخش دوم تعمیم داده شود.

چک لیست استاندارد بودن لوله کشی گاز

پیش از تحویل و تأیید نهایی هر پروژه لوله‌کشی گاز، مرور این چک‌لیست به تشخیص سریع Scope و رعایت الزامات کمک می‌کند:

1. مشخص شده که پروژه در بخش اول است یا بخش دوم؟
2. فشار، مصرف و قطر واقعی پروژه با Scope انتخاب‌شده تطبیق دارد؟
3. کاربری مسکونی، عمومی، تجاری یا صنعتی درست تعیین شده است؟
4. مسیر لوله‌کشی طبق نقشه و بدون آسیب فیزیکی به سازه انتخاب شده؟
5. در آپارتمان، رایزر مشترک در مشاعات قرار دارد، نه داخل واحدها؟
6. لوله استفاده‌شده مطابق استاندارد مربوط به همان بخش انتخابی است؟
7. اتصال روکار یا توکار متناسب با نوع اجرا انتخاب شده؟
8. اتصال جوشی درزدار در بخش توکار بخش اول به‌اشتباه استفاده نشده؟
9. الزام Schedule 40 فقط در Scope درست خودش اعمال شده؟
10. فاصله لوله از برق و سایر تأسیسات رعایت شده؟
11. ممنوعیت استفاده از کانال مشترک رعایت شده؟
12. عایق‌کاری روکار یا توکار طبق ضوابط انجام شده؟
13. جوشکار پروژه صلاحیت لازم را دارد؟
14. جوش‌ها به‌صورت بصری کنترل شده‌اند؟
15. در بخش دوم، رادیوگرافی 100 درصد برای جوش‌های 2 اینچ و بالاتر اجرا شده؟
16. آزمایش مقاومت و نشت مطابق Scope پروژه انجام شده؟
17. فشارسنج مورد استفاده گواهی کالیبراسیون معتبر دارد؟
18. ناظر پروژه مصالح و مدارک ساخت را کنترل کرده؟
19. نقشه As-built تهیه شده؟
20. مراحل تأیید لازم پیش از تزریق گاز تکمیل شده؟

سوالات متداول درباره استاندارد لوله کشی گاز

آخرین استاندارد لوله کشی گاز در ایران چیست؟

مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش پنجم مصوب 1403، با عنوان «سامانه گاز طبیعی در ساختمان»، مرجع اصلی مقررات این حوزه است.

آیا لوله درزدار برای گاز مجاز است؟

بله. در بخش اول مبحث 17، لوله فولادی درزدار مطابق استانداردهای معرفی‌شده، هم در روکار و هم در توکار مجاز است. این موضوع را نباید با موضوع اتصال درزدار اشتباه گرفت، چون این دو حکم متفاوت‌اند.

آیا اتصال درزدار برای لوله کشی گاز مجاز است؟

در لوله‌کشی روکار بخش اول، اتصال جوشی درزدار مطابق JIS B2311 یا معادل آن می‌تواند مجاز باشد. اما در لوله‌کشی توکار بخش اول، اتصال جوشی درزدار مجاز نیست و باید از اتصال بدون درز استفاده شود.

آیا همه اتصالات گازی باید رده 40 باشند؟

خیر. الزام حداقل Schedule 40 فقط برای اتصالات جوشی بدون درز در لوله‌کشی توکار و روکار بالاتر از 2 اینچ در بخش دوم (مصرف‌کنندگان عمده) بیان شده است، نه برای همه اتصالات گازی.

آیا لوله پلی اتیلن را می‌توان داخل ساختمان استفاده کرد؟

خیر. لوله پلی‌اتیلن در بخش دوم فقط به‌صورت مدفون و در شبکه گازرسانی شهرک‌ها یا محوطه مجتمع‌های مسکونی و صنعتی مجاز است. استفاده از آن داخل ساختمان یا به‌صورت روکار مجاز نیست.

فشار تست لوله کشی گاز چقدر است؟

در شبکه معمول ساختمان (بخش اول)، آزمایش مقاومت با حدود 30 psi به مدت 1 ساعت و آزمایش نشت با حدود 10 psi به مدت 24 ساعت انجام می‌شود. در مصرف‌کنندگان عمده (بخش دوم)، شبکه با 100 psi پر می‌شود و طی حداقل 24 ساعت پایدارسازی و 48 ساعت آزمایش هم‌زمان مقاومت و نشت بررسی می‌شود.

تفاوت تست گاز خانگی و صنعتی چیست؟

در شبکه معمول ساختمان، آزمایش مقاومت و نشت جداگانه و با فشار پایین‌تر انجام می‌شود و RT، UT، MT و PT به‌عنوان آزمون‌های الزامی این بخش تعیین نشده‌اند. در مصرف‌کنندگان عمده، آزمایش مقاومت و نشت طبق فصل 15 به‌صورت هم‌زمان و با فشار 100 psi انجام می‌شود و برای جوش‌های لوله با قطر 2 اینچ و بالاتر، رادیوگرافی 100 درصد نیز در Scope مربوط الزامی است.

استاندارد اصلی اتصالات جوشی گاز چیست؟

در سطح استاندارد ساخت محصول، مبحث 17 به استاندارد ملی ایران شماره 3076 برای اتصالات جوشی گازرسانی ارجاع می‌دهد. مبحث 17 در بخش‌های جوشکاری همچنین به API 1104 برای روش اجرا و بازرسی جوش ارجاع دارد و در Scopeهای تخصصی، استانداردهای IGS نیز بسته به نوع پروژه و محصول مطرح می‌شوند.

منابع و مبنای فنی مقاله

• مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان، «سامانه گاز طبیعی در ساختمان»، ویرایش پنجم 1403.
• استاندارد ملی ایران شماره 3076، «اتصالات جوشی گازرسانی ـ ویژگی‌ها و روش‌های آزمون». نسخه موجود در منابع این تحقیق.
• IGS-M-PL-022(2)، Carbon Steel Butt Welding Fittings، August 2021.